بسته
(0) سبد خرید
شما هیچ موردی در سبد خرید خود ندارید
لیست محصولات
    فیلترها
    زبان
    جستجو

    یادداشت|زیارت اربعین نماد شیعه

    چهار شنبه, 09 آبان,1397

    به گزارش خبرنگار فرهنگی باشگاه خبرنگاران پویا، عبارت «زیاره الاربعین» فقط در دو روایت از امام صادق(ع) و امام عسکری(ع) آمده است. از این دو روایت، روایت امام عسکری(ع) نقش کلیدی و مهمی در تبیین جایگاه «اربعین» و بار فرهنگی ـ دینی آن در جامعه شیعه دارد.

    شیخ طوسی متوفی 460 قمری در کتاب التهذیب، ذیل عنوان «زیاره الاربعین» روایتی از صفوان بن مهمران جمال نقل می‌کند. صفوان می‌گوید امام صادق(ع) راجع به زیارت اربعین به من گفتند که هنگام ظهر چنین بگو: «السَّلَامُ عَلَى وَلی اللَّهِ وَ حَبیبِهِ السَّلَامُ عَلَى خَلیلِ اللَّهِ وَ نَجیبِهِ السَّلَامُ عَلَى صَفی اللَّهِ ...» (طوسی، تهذیب الاحکام، 6/ 113). در منابع متأخر از شیخ طوسی نیز همین روایت نقل شده است (ابن مشهدی، 514؛ ابن طاوس، 2/ 589). این زیارت در منابع متقدم بر شیخ طوسی یافت نشده است؛ اما علامه مجلسی بعد از نقل این زیارت می‌نویسید این زیارت در کتاب شیخ مفید نیز به طور مرسل نقل شده است (مجلسی، بحار الانور، 98/ 332). علامه مجلسی اطلاعات بیشتری به دست نمی‌دهد و مشخص نمی‌کند که در چه کتابی از آثار شیخ مفید چنین زیارتی نقل شده است. در کتاب المزار شیخ مفید که اکنون در اختیار است، ذیل عنوان «فضل زیاره الاربعین» تنها روایتی از امام حسن عسکری (ع) نقل شده است و هیچ اشاره دیگری به این زیارت نشده است.

    روایت امام صادق(ص) به صرات نشان می‌دهد که منظور از زیارت اربعین، زیارت امام حسین(ع) است، اما روایت امام عسکری(ع) چنین صراحتی ندارد. این می‌تواند نشان از این باشد که زیارة الاربعین در آن روزگار در میان شیعیان به عنوان یک اسم علم شناخته شده بوده است و بدون قرینه دیگر متوجه منظور امام می‌شدند. از همین رو امام عسکری(ع) در این رویات می‌فرمایند: «عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ صَلَاةُ الْخَمْسینَ وَ زیارَةُ الْأَرْبَعینَ وَ التَّخَتُّمُ فی الْیَمینِ وَ تَعْفیرُ الْجَبینِ وَ الْجَهْرُ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ» (مفید، 53) این روایت به صورت مرسل توسط شیخ مفید نقل شده.

    در منابع متأخر از شیخ مفید نیز این روایت با همین وضعیت سند و متن نقل شده است (طوسی، تهذیب الاحکام، 6/ 52؛ ابن فتال نیشابوری، 1/ 195؛ ابن مشهدی، 352؛ ابن طاوس، 2/ 589). ابن ابی جهمور این روایت را به نقل از امام صادق(ع) آورده است (ابن ابی جمهور، 4/ 37) اما با توجه به منابع متقدم به نظر می‌رسد در اینجا تحریفی رخ داده و گوینده حدیث همان امام عسکری(ع) است. این روایت از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و از چند جهت دارای اهمیت است که از این طریق بهتر می‌تواند منظور حدیث را فهمید.

    اولین وجه اهمیت این روایت، معصومی است که آن را نقل کرده، امام عسکری(ع) به عنوان آخرین امام زنده و حاضر شیعه در جامعه است و بعد از ایشان قرار است که وارد عصر غیبت شویم. از همین رو این حدیث به نوعی چراغ راه عصر غیبت را نشان می‌دهد.

    دومین وجه اهمیت این روایت، وجود مطالب دیگری است که در ضمن متن حدیث آمده است. در روایت امام صادق(ع) تنها بحث از زیارت اربعین بود و به هیچ موضوع دیگری اشاره نشده بود، اما در این حدیث امام عسکری(ع) علاوه بر زیارت اربعین به چهار موضوع دیگر نیز اشاره می‌کند که ارتباط مستقیمی با بحث زیارت اربعین ندارد. امام عسکری(ع) در این روایت در کنار زیارت اربعین به چهار مسأله دیگر،51 رکعت نماز (17 رکعت نماز واجب و 34 رکعت نماز نافله هر کدام از نمازهای واجب)، انگشتر به دست راست کردن، پیشانی بر خاک گذاشتن، بلند گفتن بسم‌الله در نماز اشاره می‌کند. امام عسکری(ع) این پنج مورد را به عنوان نشانه‌های مؤمن معرفی می‌کند. سیاق حدیث، نشان می‌دهد که منظور از مؤمن در این روایت، شیعه است، چراکه در متن به نکاتی اشاره شده که تنها در میان شیعیان وجود دارد. امام عسکری(ع) با این روایت خواسته‌اند وظایت شیعیان را در دوران غیبت مشخص کنند.

    نماز، به عنوان ارتباط با خداوند، زیارت اربعین به عنوان نماد ارتباط با امام معصوم(ع) و مبارزه با ظلم، انگشتر و بلند خواندن بسم الله و پیشانی بر خاک گذاشتن به عنوان نماد تأسی به سنت راستین پیامبر(ص) است.

    در روایتی از امام رضا(ع) آمده که جهر به بسم الله در همه نمازها سنت [پیامبر(ص)] است (ابن بابویه، 2/ 123)، از همین رو برخی از فقهای شیعه مانند ابن ابی عقیل معتقد هستند که با توجه به اخبار متواتر در این باب، هیچ تقیه‌ای در زمینه جهر به بسم‌الله صورت نمی‌گیرد (مجلسی، روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفیه، 2/ 303). همچنین از امام باقر(ع) نقل شده که گرامی‌ترین آیه‌ای که از قرآن دزدیده شد، بسم‌الله بود. (عیاشی،1/ 19) در روایتی از امام کاظم(ع) آمده که پیامبر(ص) نیز انگشتر در دست راست می‌کرد و این کار از نشانه‌های شیعیان است (ابن بابویه،1/ 158)، بنابراین می‌توان گفت که امام عسکری(ع) با این بیان خود، قصد دارند چنین بیان کنند که شیعه می‌بایست در دوران غیبت نشانه‌هایی داشته باشد که شناخته شده باشد. از آنجا که ایشان آخرین امام حاضر بودند، روایاتشان به عنوان حکم نهایی تلقی می‌شود و اگر در دوران قبل روایتی مبنی بر نهی چنین کارهایی بنابر تقیه صادر شده است، این روایت امام عسکری(ع) حکم ناسخ آن‌ها را دارد.

    * حسین افسردیر، محقق و کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث

    انتهای پیام/

    برچسب ها

    ثبت نظر