بسته
(0) سبد خرید
شما هیچ موردی در سبد خرید خود ندارید
لیست محصولات
    فیلترها
    زبان
    جستجو

    نقد به مثابه فن و علم

    چهار شنبه, 17 بهمن,1397

    به گزارش سایت دفتر مشق به نقل از ایرنا

    روزنامه همدلی در یادداشتی به قلم محمدعلی نویدی، ‎آورده است: در این نوشتار مجمل و مختصر، به بررسی و بحث از چند پرسش بنیادی و مرتبط با نقد و نقادی اهتمام می‌شود: 1- نقد چیست؟ چه ویژگی‌ها و خصایصی دارد؟ نقد اثربخش کدام است؟

    نقد، به معنی بررسی و تحلیل یک تفکر،اندیشه، دانش، متن، اثر و گفتار و رفتار است؛ مثل، نقد ادبی یا هنری و یا مهمتر نقد فلسفی و علمی؛ بنابراین، نقد یک فن و مهارت است، چنین فنی که با تشخیص و تمییز ضعف‌ها و معایب از یک سوی، و محاسن و قوت‌ها، از جانب دیگر باشد و با اصول منطق»درست اندیشیدن» و عرف اهل علم سازگار آید،”Critique” یا فن انتقاد و نقادی اطلاق‌ می‌گردد. گویی، نقد با اصطلاح و عرف بازار و افکار عمومی» نقد و نسیه» نسبتی دارد و تبار به این مفهوم‌ می‌رساند؛ مع الوصف، نقد یکی از گونه‌های تفکری و نحوه ی اندیشیدن آدمیان و به مثابه”Tantamount” یک دانش و علم،‌ می‌تواند تلقی گردد، زیرا، علم با آگاهی و دانسته و اندیشیده رفتار کردن و انتخاب گزیدن و عمل نمودن و اثرمند شدن است، ماهیت و اصل نقد، جدا کردن «سره» از» ناسره» است، بدین سان، نقد در تمام احوال و حالات آدمی، ساری و جاری است. یعنی،‌ می‌توان گفت، نقد قال و گفته‌ها، نقد حال و ناله‌ها، نقد کار و کنش‌ها، نقد اندیشه و انگاره‌ها، و نظایر آن، پس، نقد یک نوع دیدن و نگاه است، مثل، کار صرافان و پول شناسان است. بنابراین، نقد، دیدن، نادیده‌هاست، دیده شدن، دیده نشده‌هاست. مثل، تشخیص پول تقلبی و بدلی، از پول اصلی و واقعی.

    بنابراین، نقد به معنی واقعی کلمه، نکته سنجی و موشکافی است”Criticism” نه به معنی، انتقاد و خرده‌گیری محض و تخریب و عیب جویی و عیب یابی. معهذا، نقد یک روشی فنی و علمی است برای رشد و تعالی و بیداری و آگاهی افزون تر و اثربخش تر، از این حیث، نقد، گشودن راه پیشرفت و توجه دادن به ترقی در زندگی است.

    شخصی که پس آموزش دانش لازم و گذراندن و تمرین و ممارست مکفی دوره اندیشه ورزی، به نقد اهتمام ورزد، توانایی و نیرویی در خود احساس‌ می‌کند، که‌ می‌توان نام آن قدرت را»ترازو شناسی و میزان دانی» گذاشت، یعنی، چنین شخصی، تراوزیی برای تشخیص نقد از نسیه‌ می‌شود؛ به عبارت دیگر، در چنین حالتی، سنجش و سنجیدن صحت و سقم علمی مطالب، امکان پذیر‌ می‌گردد این توان و نیرو و در واقع، این اثر جدید است که آدمی را از سطح تقلید به ساحت تحقیق و تفحص فرا‌ می‌خواند، چنین شخصی و جامعه ای، منفعل نخواهد بود، اهمیت انسان نقاد و جامعه دارای تفکر انتقادی، از همین اثر نوین و قدرت تشخیص و تحقیق ناشی‌ می‌شود. آیا انسان مقلد با آدم محقق یکی است؟ آیا شخص عاقل با فرد جاهل برابر است؟ آیا شهروند موثر با شهروند منفعل اثر واحد دارد؟ آیا جامعه و کشور، منفعل با جامعه و کشور، مولد و محقق یکسان است؟ درمان بسیاری از دردهای جامعه در طرح و تحقیق این گونه
    پرسش‌ها و اندیشیدن و نقادی آنها است؛ جامعه ای بدل‌ها را به جای اصل‌ها بپذیرد، جامعه پریشان خواهد بود، قدرت نقد و انتقاد علمی، از قوت تفکر دارای اثر و مولد تفسیر و تعبیر موثر نشات‌ می‌گیرد. این تفکر، با عقل ورزی و بها دادن به گوهر بی بدلیل عقل و خرد، نسبت وجودی و اثری دارد.

    در مبحث نقد، به تصور نگارنده، توجه و دقت به تفاوت بین نقد و انتقاد بسی مهم و حایز اهمیت است؛ انتقاد صرف، احول بینی و کج نگری و عیب‌یابی و منفی بافی است؛ یعنی، مثلا، پیدا کردن عیوب و نواقص و کاستی‌های یک کتاب و یا اثر هنری و حتی یک مشی رفتاری، چندان کار سخت و صعب نیست، چون، عیوب‌ها، نوعی برآمدگی دارند، زیرا، عیب از جنس نیستی و خلا و ایراد است، در برابر هستی رخشان، دیدن عیب، مثل دیدن سایه و ندیدن نور و امر واقع است، فلذا، نقد از منظر تفکراثربخش، تک بینی نیست، بلکه، جامع بینی و باز بینی است، یعنی، نقد، هم مثبت بینی است و هم منفی بینی، هم گندم بینی ست و هم کاه بینی. گندم‌ها با کاه‌ها، آمیخته و عجبن هستند.

    چنین نقدی در صحنه زندگی، اثرگذار خواهد بود، و فراموش نکنیم، آدمی جز نقد زندگی چیزی ندارد. با چنین نگاهی، اثر نقد، بالضروره، استکمال و پختگی و تغییر نگرش و منش و کنش، خواهد، راستی، زندگی، جز نگرش‌ها و منش‌ها و کنش‌ها دیگر، چیست؟
    پس بنابراین، نقد در مقابل انتقاد مفرط و مخرب و محرق، قوت و توان مندی فکری و معرفتی و وجودی و اثری است؛ چنین نقدی، جان‌ها را قوی‌ می‌کند، وقتی جان‌ها قوی شدند، عقل و اندیشه قدرت پرواز و پرورش پیدا‌ می‌کند و زندگی و جهان آدمی را دگرگون‌ می‌سازد، یعنی، جهان عقلانی و انسانی. نقد» در حد و توان خود» جان‌های نابالغ را به جان‌های بالغ و ورزیده مبدل‌ می‌گرداند، چون، نقد افق نوین گشودن است، تنگ‌نظری‌ها دریدن است و جان را بالاتر کشیدن است. بلوغ حقیقی، با بلوغ عقل و جان و خرد و عمل و اثر، شدنی و محقق گشتنی است.

    البته، توجه عمیق لازم است، نقد دارای مراتب و درجات و شدت و ضعف است، هر چه نقد، از درون مایه معرفتی و تفکری و عینی و حکمی، بیشتر بهره‌مند باشد، در خالص سازی و ارتقای عیار فکت‌ها و اکت‌های انسان ساخته موفق تر خواهد بود؛ زیرا، خلوص یک مطلب و متن و اثر، با میزان اعمال خردمندی مناسبت دارد، ریشه نقد در خردمندی و دانشوری و شجاعت شک و تردید در میراث گذشتگان و عقاید و باورهای کهن و خرافات و بی منطق است. به عبارت بهتر، نقد نوعی ارزیابی کردن است و بدیهی است، ارزیابی مطلق برای انسان نیامده است» حتی اگر کانت یا پورسینا» باشد.

    نقد اثربخش، واجد دو سرچشمه و منبع اصلی است: 1- تفکر و تلقی و تفسیر اثربخش، یعنی، بن مایه و پی‌های نقد را عقل ورزی و اندیشه وری، تمهید‌ می‌کند، چون، هر چیز دیگری محتاج عقل است، ولی عقل محتاج نیست بلکه در فرایند عقل ورزی، منابع دیگر معرفتی و مدیریتی»دانش و شرایط» مدد رسان هستند، یعنی، گویی، عقل علت مولد و موجده است و امکانات و شرایط و عوامل دیگر، علت معده هستند، 2- منشا دیگر نقد اثربخش، عمل و اثر هستی و وجود آدمی‌ست، یعنی، نقد اگر امتداد وجود و اثر وجودی و عقلی و عمل خردمندانه، انسان باشد، در زندگی نافع و خیرمند، خواهد بود. بدین جهت است که نقد حکمای قدیم، مثل، ابن رشد و ابن سینا و زکریای رازی و بیرونی و هزاران حکیم و متفکر دیگر، هنوز اصیل هستند؛ نقد به جامعه و زندگی خیر و خوبی و فراخی، به ارمغان‌ می‌آورد و بن بست‌ها را‌ می‌شکند و حیات بشری را اثرمند‌ می‌کند. گویی، نقد واقعی قدرت ایجاد چشم و دیده جدیدی را در وجود آحاد و جوامع دارد، مثل، سر دو چشم در جلو و دو چشم در عقب، که هم پشت سر را ببیند و هم پیش رو را؛ اشراف و آگاهی و اثربخشی چنین فرد و جامعه ای، بسیار فراخ تر و وسیع تر از احول بینی، تک بینی و تنگ نظری است.
    نقد در کل، نیک اندیشیدن است/
    هم ظواهر هم خفایا دیدن است
    به گزیدن، از خردمندی بود/
    نقد در اصل، از فرهمندی بود
    نقد در اصل، ارتقای اعتبار/
    چون عیان گردد، عیار و اعتذار
    نقد را جانا، تو فرصت فهم کن/
    در تحقق نقد را، بس جهد کن

    *منبع: روزنامه همدلی،1397،11،17
    **گروه اطلاع رسانی**1893**9131

    برچسب ها

    دفترمشق کتاب
    ثبت نظر